HES Sigortası Nedir, Neyi Kapsar?

HES sigortası (hidroelektrik santral sigortası), bir hidroelektrik santralini tek bir genel şarta değil, projenin dönemine göre farklı resmî genel şartlara dayanan bir bileşen paketiyle güvence altına alan çözümdür. Türkiye'de yürürlükte tek bir “Hidroelektrik Santral Sigortası Genel Şartları” bulunmaz; baraj gövdesinden türbin-jeneratör grubuna, iletim tünelinden şalt sahasına kadar her risk, ilgili bileşen genel şartına göre değerlendirilir. Hidroelektrik projeleri, ağır inşaat yapıları ile hassas mekanik ve elektronik ekipmanı bir arada barındırdığından, risk profili diğer santral tiplerinden belirgin biçimde ayrışır.

Tüm yenilenebilir enerji santrallerinin ortak dönem mimarisini şemsiye düzeyde ele alan çerçeveye enerji santrali sigortası sayfasından ulaşabilirsiniz. Bu sayfa, aynı mimariyi hidroelektriğe özgü teknik risklerle derinleştirir.

İnşaat Dönemi: Baraj, Regülatör ve Su Yapıları

Baraj gövdesi, regülatör, su alma yapısı, iletim kanalı, tünel, denge bacası, cebri boru ve santral binasının inşaatı, İnşaat Sigortası Genel Şartları (Bütün Riskler, yürürlük 1 Şubat 2009) kapsamında değerlendirilir. Hidroelektrik, yenilenebilir enerji yatırımları içinde inşaat bileşeni en ağır olan tiptir; iş makineleri, geçici şantiye tesisleri, enkaz kaldırma ve çevre kirliliği zararları poliçede belirtilen limitlerle ek sözleşmeye bağlanabilir.

İletim tüneli, kanal ve su alma yapısı için yapılan derin kazılar özel bir sınır içerir: Yangın Sigortası Genel Şartlarının yer kayması klozunda, sigortalı yapının civarında yapılan kazılar nedeniyle meydana gelen yer kayması ve toprak çökmesi, aksine sözleşme bulunmadıkça teminat dışıdır. Bu sınır, yoğun kazı gerektiren HES projelerinde doğrudan ilgilidir.

Montaj Dönemi ve Tecrübe (Test) Devresi

Türbin-jeneratör grubu, cebri boru ve kapak sistemlerinin montajı ile devreye alınması, montaj sigortası alanına girer; Montaj Sigortaları Genel Şartlarının 1. maddesi montaj sahasında önceden bilinmeyen ve ani bir sebeple oluşan ziya ve hasarı konu alır. Devreye alma aşamasında dikkat edilmesi gereken bir sınır vardır: aynı genel şartın 2. maddesi uyarınca dört haftayı geçen tecrübe (test) devresinde meydana gelen ziya ve hasarlar, aksine sözleşme bulunmadıkça teminat dışıdır. Su tutma ve yük altında deneme süreçleri uzayabildiğinden, bu sürenin poliçede netleştirilmesi önemlidir.

İşletme Dönemi: Sel, Su Baskını ve Yer Kayması

Santralin üretim dönemindeki yangın, yıldırım ve infilak ile bunların sonucu oluşan zararlar, Yangın Sigortası Genel Şartlarının (yürürlük 1 Ocak 1993, son düzenleme 1 Eylül 2009) temel teminatı kapsamındadır. Hidroelektrik için asıl belirleyici olan sel ve su baskını ise A.3.2 maddesindeki ek sözleşmeyle kapsanır. Bu kloz; santral civarındaki nehir, çay, dere ve kanalların taşmasını, yağışlar nedeniyle oluşan sel veya su baskınını ve yeraltı sularının doğrudan sebep olacağı zararları teminata alır. Buna karşılık su borusu patlaması, dahili su ve yağmur derelerinin taşması ile sel sonucu dahi olsa yer kayması nedeniyle oluşan zararlar bu klozun dışındadır.

Yer kayması ayrı bir klozun konusudur: sigortalı yapının bulunduğu arsada veya civarında meydana gelen yer kayması ve toprak çökmesi, ek sözleşmeyle teminata alınabilir. Ancak deprem veya yanardağ kaynaklı yer kayması, yapının mutad oturması ve sigortanın başlamasından önce resmî makamlarca tespit edilmiş yer kayması teminat dışıdır. Sel ve yer kayması risklerinin poliçede hangi klozlarla ele alındığı, HES için en dikkat gerektiren noktadır.

Makine Arızası Ekseni: Türbin ve Jeneratör

Francis, Kaplan veya Pelton tipi türbinler ile jeneratör, cebri boru ekipmanı ve yardımcı makinelerin beklenmedik ve ani bir mekanik veya elektriksel sebeple arızalanması, makine kırılması sigortasının konusudur; Makina Kırılması Sigortası Genel Şartlarının (25 Şubat 1967, son düzenleme 1 Temmuz 2006) 1. maddesi bu tür maddi ziya ve hasarın tamir ve ikame masraflarını kapsar.

İki önemli sınır vardır. Birincisi, aynı genel şartın 3. maddesi deprem, sel ve su basması gibi tabii afetleri makine kırılması teminatının mutlak istisnası sayar; yani sel, mülk tarafında Yangın Sigortası Genel Şartlarının klozuyla teminata alınabilirken makine kırılması tarafında istisnadır. İkincisi, aynı maddede makinelerin normal işlemesinden doğan aşınma, yıpranma, paslanma ve kireçlenme de teminat dışıdır; hidroelektrik tesislerinde rüsubat (sediment) kaynaklı tedrici aşınma bu istisnayla ilişkilidir. Ani ve beklenmedik hasar ile zamanla oluşan aşınma bu noktada birbirinden ayrılır.

Elektronik ve Kontrol Sistemleri: SCADA ve Koruma Röleleri

SCADA, koruma röleleri, otomasyon ve izleme sistemleri gibi hassas elektronik ekipman, elektronik cihaz sigortası alanına girer. Burada iki genel şartın zıt mimarisi belirleyicidir: Yangın Sigortası Genel Şartlarının A.4 maddesi, yangın çıkmaksızın elektrik ve elektronik ekipmanda kısa devre, voltaj iniş-çıkışı ve ısınma kaynaklı zararları mutlak istisna tutar; buna karşılık Elektronik Cihaz Sigortası Genel Şartlarında bu yangınsız elektrik hasarları temel teminattır. Şalt sahası, trafo ve iletim hattı bağlantı ekipmanı da hidroelektrik risk değerlendirmesinde ayrıca ele alınır.

Üçüncü Şahıslara Karşı Sorumluluk

Kapak manevrası veya ani su salımı sırasında mansaptaki (aşağı havza) yerleşim, arazi ve kişilere verilebilecek bedeni ve maddi zararlardan doğan hukuki sorumluluk, üçüncü şahıslara karşı mali mesuliyet teminatının konusudur. Bu teminat, hem inşaat döneminde şantiye çevresine, hem de işletme döneminde su salım rejiminden etkilenebilecek üçüncü kişilere yönelik riskleri kapsayacak şekilde yapılandırılabilir.

Üretim Durması, Kâr Kaybı ve Hidrolojik Risk

Üretim durmasından doğan gelir kaybının nasıl ele alınacağı duruşun sebebine göre değişir. Yangın sonucu oluşan üretim durması, yangına bağlı kâr kaybı sigortası Genel Şartlarının A.1 maddesindeki ön koşulla (değerlerin geçerli bir yangın sigortası teminatındaki riskten hasara uğraması ve zararın sigortacıca tazmin edilmiş ya da sorumluluğunun kabul edilmiş olması) ve A.2 uyarınca kararlaştırılan haller çerçevesinde değerlendirilir. Makine arızası kaynaklı üretim durması ise Makina Kırılması Sigortası Genel Şartlarının 3. maddesindeki mutlak kâr kaybı istisnası kapsamındadır.

Hidroelektriğe özgü ve en sık gözden kaçan sınır ise hidrolojik risktir: kuraklık veya düşük su gelirine bağlı üretim düşüşü bir fiziki hasar değildir. Yangına Bağlı Kar Kaybı Sigortası Genel Şartlarının A.1 maddesi geçerli bir teminattan doğan fiziki hasar ön koşulu aradığından, kuraklık kaynaklı gelir kaybı bu genel şartın konusu değildir. Bu nedenle projenizin gelir kaybı ihtiyacını ve hidrolojik belirsizliğin nasıl ele alınacağını birlikte değerlendirmek gerekir.

İstisnalar

Savaş ve savaş benzeri haller ile nükleer riskler Yangın Sigortası Genel Şartlarının A.4 maddesinde mutlak istisnadır; Montaj Sigortaları Genel Şartlarının 3. maddesi de harp ve harp benzeri halleri mutlak teminat dışı tutar. Terör eylemleri ve sabotaj 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamında ele alınır ve ancak ek sözleşmeyle güvence altına alınabilir. Makine kırılması tarafında deprem, sel ve tabii afetler ile tedrici aşınma teminat dışıdır; yer kayması ise sel klozundan ayrı, kendi klozuyla ve kazı istisnasıyla birlikte değerlendirilir.

HES Sigortası Zorunlu mu? Lisans Rejimi ve Sınır

HES sigortası ihtiyari bir sigortadır; genel bir yasal zorunluluğu yoktur. Üç düzlemi vardır: yasal düzlemde zorunluluk bulunmaz; projeyi finanse eden banka veya yatırımcı kuruluş teminatını korumak için poliçe talep edebilir ki bu sözleşmesel bir şarttır; 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu (Resmî Gazete 30/3/2013, sayı 28603) kapsamındaki lisans süreci ya da Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği (Resmî Gazete 12/05/2019, sayı 30772) kapsamındaki başvuru ise idari izin niteliğindedir ve tek başına sigorta yaptırma zorunluluğu doğurmaz. Hidroelektriğe özgü riskler bu sayfanın konusudur; rüzgâr için rüzgâr enerji santrali sigortası ve güneş için güneş enerji santrali sigortası ile diğer santral tipleri kendi teknik risklerine göre ayrıca değerlendirilir.